เพลงอื่อ (เพลงกล่อมเด็ก)



                                                                            
เพลงอื่อหรือเพลงกล่อมเด็กล้านนา   คำว่า  “อื่อ” คือเสียงการฮำในลำคอของผู้
ร้องโดยไม่ มีเนื้อร้อง  เป็นการเอื้อนเสียงติดต่อกันให้ยืดยาวออกไป  เช่น อื่อ อื่อ
จา จา มักเป็นวรรคต้นของบทเพลงแล้วจึงมีคำร้องประกอบสั้นๆ คล้องจองเป็น
ข้อความพรรณนาเรื่องอื่นๆ เป็นภาษาท้องถิ่นล้านนา

เพลงอื่อหรือเพลงกล่อมเด็ก เป็นเพลงที่มีจุดประสงค์ตรงตามชื่อที่เรียก คือเป็น
การร้อง เพื่อให้เด็กหลับง่ายและหลับอย่างเป็นสุข ช่วยให้เด็กอบอุ่นใจว่าจะไม่ถูก
ทอดท้องทิ้งในขณะนอนหลับ  พร้อมกับการไกวเปลของพ่อ แม่ ปู่ ย่า ตา ยาย
หรือ พี่เลี้ยง  นับว่าคนโบราณเข้าใจหลักจิตวิทยาเด็กเป็นอย่างดี

 

ลักษณะของเพลงอื่อ


          ประการที่ ๑ เพลงอื่อของล้านนามักขึ้นต้นด้วยทำนองขับกล่อมและขึ้นต้น
ด้วยข้อความต่อไปนี้

                        ๑. อื่อ  อื่อ  จา  จา  …
                        ๒. อี่เอ้ยเหย …,  บ่าเอ้ยเหย …
                        ๓. สิกจุ่งจา (บ่าลาจุ้งจ้อย.., อี่หล้าจุ้งจ้อย..,บะลาโหม้งหม้วย..ฯลฯ)
                        ๔. สิกจุ้งจาโหง  หรือ  สิกจุ้งจาโหน …
                        ๕. สิกก้องก๋อ …                               ฯลฯ

            เมื่อขึ้นต้นด้วยถ้อยคำดังกล่าวแล้วจึงต่อด้วยข้อความพรรณนาอย่างอื่นต่อไป  ที่จะขึ้นต้นด้วยเนื้อเพลงเลยก็มีบ้างแต่ไม่มากนัก

            ประการที่ ๒ มีลักษณะและหลักการแต่งตามฉันทลักษณ์ของล้านนาที่
เรียกว่า  “คำฮ่ำ”  ซึ่งจัดเป็นลำนำชนิดหนึ่ง มีทำนองอ่านแตกต่างจากแบบอื่น
“ฮ่ำ”  หมายถึง การพรรณนาสิ่งใดสิ่งหนึ่ง  เช่นพรรณนาการสร้างวิหารหรือ
น้ำท่วม ซึ่งลักษณะที่ถูกต้องจะมีการบังคับเสียงโทสัมผัสกับ เสียงโท  เสียง
สามัญสัมผัสกับเสียงสามัญสลับกันเป็นคู่ๆ ไป แต่การสัมผัสนี้ไม่สู้พิถีพิถันนัก   

 

ฉันทลักษณ์ของคำร่ำที่ใช้ในเพลงอื่อล้านนา

 

ตัวอย่างเพลงอื่อล้านนา

สิกจุ้งจาโหง
สองคนพี่น้อง
เวลาแดดร้อน   
ลมบ่มาเจย 
แม่เลี้ยงเหย 
เฮาไปแอ่วไป้
ไปล่องกองใต้ 
ประตูท่าแพ
ลางพ่องขายแห
ขายผืนแผ่นผ้า
หมู่ชุมแม่ค้า
ขายเหมี้ยงขายพล

 

จากการศึกษาจำนวนคำในวรรคหนึ่งๆ  มีตั้งแต่  ๓  คำ ไม่ได้กำหนดจำนวนคำ
แน่นอนตายตัว  บางทีมีถึง ๖-๗ คำ ก็มี  ส่วนการส่งสัมผัสนั้นนอกจากที่กล่าวแล้ว
ยังมีลักษณะหลากหลายตามลักษณะคำประพันธ์  เช่น  ส่งสัมผัสแบบร่าย คือ
คำสุดท้ายวรรคแรกส่งสัมผัสไป ยังคำใด  คำหนึ่งในวรรคถัดไป หรือส่งสัมผัส
คำสุดท้ายวรรคแรกไปยังคำสุดท้ายวรรคถัดไปก็ได้  บางครั้งอาจจะขาดสัมผัส
บางวรรคก็ไม่ถือเป็นเรื่องบกพร่องแต่อย่างใด บางทีมีผู้จดจำเนื้อร้องของ
วรรณกรรมชนิดใดมาร้องก็จะมีสัมผัสและจำนวนคำไปตามนั้น เช่น จำตัดตอน
มาจากค่าวซอ  เป็นต้น

ประการที่ ๓  เนื้อความของเพลงอื่อล้านนา มักจะกล่าวถึงเรื่องราวต่างๆ ต่อไปนี้
เรียง ตามลำดับมากน้อย ดังนี้

            ๑.  บทเพลงส่วนใหญ่เป็นเรื่องเกี่ยวกับการพรรณนาสภาพธรรมชาติ ป่า
เขา แม่น้ำลำห้วย และเนื้อร้องที่ประกอบด้วยความรู้ทางธรรมชาติศึกษา ได้แก่
ชื่อ ผัก ผลไม้ตลอดจนชื่อสัตว์ต่างๆ เช่น นก วัว ควาย ฯลฯ

           ๒.บทเพลงที่เกี่ยวกับการพรรณนาถึงสภาพของชุมชนล้านนาโบราณ ทั้ง
ทางเศรษฐกิจและสังคม เช่น กล่าวถึงการค้าทางวัวต่าง การเลี้ยงหมู การทำไร่
ทำนา ฯลฯ

           ๓.บทเพลงที่พรรณนาถึงความรักความห่วงใยที่ผู้ใหญ่มีต่อเด็ก ตลอด
จนการปลอบโยน การให้รางวัล  การขู่ให้กลัว และการขอสิ่งต่างๆให้เด็ก เช่น
ไข่ ปลา

            ๔. บทเพลงที่กล่าวถึงวัฒนธรรมประเพณี เช่น การเดินทางไปทำบุญ
ตามปูชนียสถานสำคัญ และปริศนาธรรมในศาสนาพุทธ และสิ่งศักดิ์สิทธิ์อื่นๆ

                            

                                                          
ตัวอย่างเพลงอื่อที่แพร่หลาย

เพลงอื่อ จา จา

๑.

อื้อ  อือ  อือ  อือ  อื่อ  อือ  อือ  อือ  อือ  จา  จ่า  จ๊า     
หลับสองตา
แม่นายมาค่อยตื่น
หลับบ่ชื่น (หลับไม่อิ่ม)
ค่อยหลับแหม (อีก)

 

๒.

อี่หล้าหลับสองตา
ถ้าแม่มึงมาค่อยตื่น
 หลับบ่ชื่นบ่มีไผเอา
ถ้าพ่อมึงมา หาอี่แม่น้าใหม่ (แม่เลี้ยง)

 

๓.

อื่อ  อื่อ  จา จา  
 
หลับสองตา
แม่ไปนานอกบ้าน
ไปเก็บบ่าส้าน (ผลส้าน)
ใส่ซ้ามาแขวน (ตะกร้า)  
ไปเก็บบ่าแหน  (ผลแหน)
ใส่ซ้ามาต้อน  (มาฝาก) 
น้องอย่าไห้อ้อน (ร้องไห้ยืดยาว)
แม่ไปไร่บ่มา 
หื้อน้องหลับสองตา
แม่นายมาค่อยตื่น
อื่อ  อื่อ  จา  จา

 

๔.

อื่อ  จา  จา
หลับสองตาลีบลีบ 
ตาหน้อยหีบติดกัน (หนีบ)
หลับตึงวันอย่าไห้  (ทุกวัน)
ลูกแก้วแก่นไท
ลูกแม่คนเดียว
แม่จักเซาะชิ้นมาหนา(เนื้อสัตว์)
แม่จักเซาะปลามาป้อน
ลูกแม่จะไปไห้อ้อน (อย่าร้องไห้) 
แม่จะตีหลัง

 

๕.

อื่อ  อือ  นก  
อื่อ  อือ  หนู
ไขประตู 
หื้อชู้มึงเข้า
มันบ่าเข้า
เอาฅ้อนเข้าบุบ
ตีตุบตุบ  ตีต่อยต่อย
หื้อแม่มึงมา
หลับสองตา
ท่าหิ่งห้อย
หลับตาหน้อย
ก็เท่าแมงแดง
หลับเสียรอมแพง (ผู้เป็นที่รัก)
อี่แม่จะกล่อมนอนจิ่ม

                      
                         
            เพลงอื่อ หรือเพลงกล่อมเด็กล้านนา  นับเป็นวรรณกรรมท้องถิ่นเพื่อชีวิต
อีกประเภทหนึ่งที่มีส่วนรับใช้สังคมล้านนาอย่างแท้จริง  ในทางสังคม นับว่าเพลง
อื่อเป็นประโยชน์ในการให้ความรู้ แก่เด็กในด้านเสียงของภาษาในเบื้องต้น และ
ความหมายของคำในภาษาถิ่นในระยะต่อไป  และประโยชน์ที่สำคัญนั้นเป็นการ
สร้างความอบอุ่นใจให้แก่เด็กเล็กๆ ในแง่จิตวิทยาในการเลี้ยงดูเด็ก นับได้ว่าเป็น
วรรณกรรมที่มีคุณค่าในหลายๆ ด้าน  มีข้อมูลควรแก่การศึกษาร่วมกับวรรณกรรม
แขนงอื่นๆ เพื่อให้เห็นสภาพความเป็นอยู่ ทัศนคติ ความเชื่อในสมัยก่อน  ที่นับวัน
จะสูญหายไป ตามความเจริญของบ้านเมือง