ข้าวต้ม หรือ ข้าวต้มมัด

ชัปนะ ปิ่นเงิน

ข้าวต้ม หรือ ข้าวต้มมัด เป็นอาหารชนิดหนึ่งของชาวล้านนาที่นิยมรับประทานกันมานานแล้ว ข้าวต้มเป็นทั้งอาหารคาวและอาหารหวาน ขึ้นอยู่กับกรรมวิธีในการปรุง ในการทำข้าวต้มนั้น จะนำข้าวเหนียวห่อด้วยใบกล้วยหรือใบไม้ชนิดอื่นๆ เช่น ใบอ้อย ต้มหรือนึ่งให้สุก แบ่งออกตามการปรุงชนิดต่างๆ ดังนี้ คือ

ข้าวต้มกล้วย เป็นข้าวต้มมัดอย่างที่ใช้กล้วยน้ำว้าสุกตัดเป็นชิ้น ทำเป็นไส้

ข้าวต้มกะทิ หรือ ข้าวต้มน้ำพล้าว ได้แก่ข้าวต้มผัด

ข้าวต้มแก่นถั่ว ได้แก่ข้าวต้มมัดที่ใช้ไส้เป็นถั่ว

ข้าวต้มเขาควาย ได้แก่ข้าวต้มมัดที่ห่อเป็นรูปสามเหลี่ยม และ

ข้าวต้มหัวหงอก ได้แก่ข้าวต้มมัดที่มีมะพร้าวขูดโรยหรือคลุก เป็นต้น

ข้าวต้มมักถูกกล่าวถึงในบทประพันธ์ขณะที่ผู้แต่งหรือกวีพรรณนาถึงอาหารชนิดต่างๆ เช่น มหาเวสสันดรชาดก นครกัณฑ์ โดยเจ้าสุริยวงศ์ (พ.ศ.๒๔๐๐-๒๔๗๘)

ข้าวต้มมัดถูกกล่าวถึงในบทประพันธ์ขณะที่ผู้แต่งหรือกวีพรรณนาถึงอาหารชนิดต่างๆ เช่น มหาเวสสันดรชาดก นครกัณฑ์ โดยเจ้าสุริยวงศ์ (พ.ศ.๒๔๐๐-๒๔๗๘) ทรงนิพนธ์ขึ้น ครั้งที่พระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๗ ประพาสเชียงใหม่ ปีพ.ศ.๒๔๖๙ กวีได้พรรณนาตามแบบขบวนเสด็จขของกษัตริย์ในสมัยนั้น เนื้อความตอนหนึ่งบรรยายถึงขนมข้าวต้มชนิดต่างๆ ว่า

d "...ภิกขาหารของไขว่

ชิ้นปลามีมวลมาก

มีทังหัวมันแลหัวเผือก

  ข้าววิทูจานน้ำอ้อย

ข้าวเหงี่ยงงาดำแลข้าวหนมเบี่ยง

ข้าวต้มน้ำบ่าพล้าว

 
มีทังของกินไพร่แลผู้ดี  

เหล้าขาวหากเหลือฉัน

ข้าวต้มเกลือกน้ำตาล

ข้าวแครบอ่อยงาดำ

 

ข้าวหนมลูกลานเหนี่ยงกลมมน

มีทังกล้วยคร้าวแลกล้วยจันทน์...."

การประกอบพิธีกรรมต่างๆ ในล้านนา ข้าวต้มมัดนิยมใช้เป็นส่วนหนึ่งของเครื่องเซ่นถวายบูชาในพิธีกรรมทางศาสนา การดำเนินชีวิตและความเชื่อต่างๆ เช่น ในกรณีที่มีการผิดผี คือการที่ฝ่ายชายล่วงเกินฝ่ายหญิง ไม่ยำเกรงผีปู่ย่าตายาย ฝ่ายชายหรือผู้ผิดผีจะต้องทำพิธีเซ่นผี ในการเซ่นไหว้ผี ที่เรียกว่า ใส่ผี ฝ่ายชายจะต้องจัดเตรียมเครื่องเซ่นคาวหวาน ได้แก่หัวหมูต้ม ขนม ข้าวต้มมัด ดอกไม้ ธูปเทียน เหล้า และเงินค่าใส่ผี เพื่อใช้เป็นเครื่องเซ่นบอกกล่าวขอขมาต่อผีปู่ย่าตายาย นอกจากนี้แล้ว พิธีกรรมทางศาสนาเช่น การเทศนาในโอกาส ต่างๆ โดยเฉพาะในวันสำคัญทางศาสนา เช่น การเทศนาในเทศกาลพรรษา พระภิกษุมักจะเลือกธรรมชาดกเรื่องขนาดยาวมาเทศนา โดยทั่วไปธรรมที่นำมาเทศนานั้นมักจะมีการกำหนดเครื่องบูชาเทศนาธรรมไว้อย่างละเอียด เช่น เทศนาธรรมเรื่องสุสิมชาดก กำหนดไว้ดังนี้ คือ

"....ที่นี้จักกล่าวเครื่องบูชาธรรมเทศนาสุสิมชาดกนี้ก่อน หื้อเอาช่อร้อยตัว ธงร้อย ข้าวร้อยก้อน ประทีปร้อยดวง สาดใหม่ หม้อใหม่ น้ำต้นใหม่ ข้าวเปลือกตาง ข้าวสารพัน เทียนเล่มบาท ๒ คู่ เทียนน้อย ๔ คู่ หมากพลูตามนั้น ผ้าขาวผ้าแดง หมากหมื่น เบี้ยหมื่น เงินสามร้อยเงิน ขันตั้งบูชาธรรมนั้นแล คนสามคน งัวตัวก่ำ ควายตัวก่ำ กล้วยเครือนึ่ง เป็นเครื่องบูชาสุสิมชาดกทั้งมวล แล้วหื้อแปลงสะทวง ๕ อันแล สะทวงอันใหน ใส่รูปคน งัว ควาย ช้าง ม้า เป็ด ไก่ หมู แลสิ่งแลสิบคู่ แกงส้มหวาน กล้วย อ้อย หมากพลู มะพร้าว ตาล ลูกส้ม ของหวาน ข้าวต้ม ข้าวหนม ข้าวขาว ช่อขาว ๔ ช่อ แดง ๔ ช่อ ครั้นเทศนาแล้วหื้อพระนำไป...."