หน้าหลัก ความเป็นมาของโครงการ การศึกษาที่ผ่านมาด้านพุทธสัญลักษณ์ ปรัชญาแห่งคติพุทธสัญลักษณ์ การถ่ายทอดผ่านงานศิลปสถาปัตยกรรม
ทางพุทธศาสนา
การตีความเพื่อนำไปใช้ในทางปฏิบัติ กิจกรรมบริการวิชาการ บทความ แผนผังเว็บไซต์ ติดต่อโครงการ
วัดกับการจัดการงานพุทธศิลป์ จักกวาฬทีปนี หน้า 1/11 จักกวาฬทีปนี
 
จักกวาฬทีปนี
ต้นแบบทางความคิดพุทธสัญลักษณ์ล้านนา
 

ชัปนะ ปิ่นเงิน :
สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
 

 

ความสำคัญและประวัติความเป็นมา

                คำว่า จกฺกวาฬทีปนี อธิบายใน จักกวาฬทีปนี กัณฑ์ที่ ๑ จกฺกวาฬสรูปาทินิทฺเทโส ว่า จักรวาล หมายถึง สถานที่เรียกกันว่า จักรวาล เพราะวิเคราะห์ตามศัพท์ว่า ย่อมผันไปราวกะจักร อธิบายว่า เคลื่อนไป คือ หมุนไป ราวกะล้อของรถ คือ ย่อมเป็นวงกลมราวกะล้อรถ ส่วน
คำว่า ทีปนี มาจากคำว่า ทิปฺ ธาตุ แปลว่า ส่องสว่าง ทำให้เกิดแสงสว่าง จุดไฟ ส่องแสง มีแสงสดใส สำเร็จรูปเป็น ทีปนี แปลว่า การอธิบาย อรรถาธิบาย ดังนั้น คำว่า ทีปนี จึงมีความหมายโดยกว้างว่าหมายถึง การอธิบาย และ จักรวาล คือ โลกธาตุ เหตุที่โลกธาตุเรียกว่า จักรวาล เพราะถูกภูเขาจักรวาลที่คล้ายกับวงรอบของกงรถแวดล้อมไว้โดยรอบ 

                คัมภีร์อุปนิษัทอรรถาธิบายความหมายทางอภิปรัชญาว่า พฺรหฺมนฺ คือ จักรวาลและ
ทุกสิ่งทุกอย่าง ไม่ว่าจะเป็นสัจจภาวะ คือ จักรวาลที่ไม่เสื่อมสลายและไม่ปรากฏรูป หรือ
ประจักษ์ภาวะ คือ จักรวาลที่เสื่อมสลายและปรากฏรูป บุคคลใดก็ตามที่กลายเป็นผู้รู้แจ้ง บุคคลนั้นย่อมค้นพบจักรวาลสัจภาวะ หรือ พฺรหฺมนฺ หรือ อาตฺมนฺ ในหัวใจของตนเอง และเมื่อถึงตอนนั้น กาลเวลาก็ไม่มีความหมายอันใด และ จักรวาลสัจภาวะดำรงอยู่ก่อนการเริ่มต้น
กาลเวลา และอยู่ทั้งในและนอกจักรวาลปรากฏการณ์

                จักรวาล ในทางพุทธศาสนา หมายถึง อาณาเขตอันประกอบด้วยสรรพสิ่งต่างอันมีเขาพระสุเมรุเป็นศูนย์กลางจักรวาล เขาสัตตบริภัณฑ์ ทวีปใหญ่ ๔ ทวีป ทวีปน้อยสองพันทวีป และมหาสมุทร โดยมีเขาจักรวาลล้อมรอบ เรียกว่า จักรวาลหนึ่ง หรือโลกธาตุหนึ่ง และหมายรวมถึง สวรรคภูมิ นรกภูมิ พระจันทร์และพระอาทิตย์
ในทฤษฎีทางวิทยาศาสตร์นิยามศัพท์และความหมายของคำว่า จักรวาล ออกเป็น ๒ แบบ คือ อธิบายเฉพาะคำว่าจักรวาล และอธิบายศัพท์ที่เป็นความรวมและมีความสัมพันธ์กันเป็น จักรวาล โลก สรรพสิ่ง และชีวิต ดังนี้คือ

                พจนานุกรม The Encyclopedia Americana, Instrument, Volume 27, 1984 ว่า จักรวาล (The Universe/Cosmos) หมายถึง ทุกสิ่งทุกอย่าที่มีอยู่ทั้งระบบทั้งกระบวน จึง
เกี่ยวพันกับทุกศาสตร์ ส่วนความหมายเฉพาะศัพท์ทางวิทยาศาสตร์ว่า หมายถึงเรื่องราวทางดาราศาสตร์หรือวิทยาศาสตร์ที่เกี่ยวกับอวกาศ เทหวัตถุฟากฟ้า ดวงดาว กาแลกซี่ รวมไปถึงเรื่อง กาล

 

 
     
วัดกับการจัดการงานพุทธศิลป์
หน้าถัดไป >
จักกวาฬทีปนี