หน้าหลัก ความเป็นมาของโครงการ การศึกษาที่ผ่านมาด้านพุทธสัญลักษณ์ ปรัชญาแห่งคติพุทธสัญลักษณ์ การถ่ายทอดผ่านงานศิลปสถาปัตยกรรม
ทางพุทธศาสนา
การตีความเพื่อนำไปใช้ในทางปฏิบัติ กิจกรรมบริการวิชาการ บทความ แผนผังเว็บไซต์ ติดต่อโครงการ
จักกวาฬทีปนี ลักษณะเด่นและวิวัฒนาการของวรรณกรรมทางพระพุทธศาสนาในล้านนา หน้า 1/9 ลักษณะเด่นและวิวัฒนาการของวรรณกรรมทางพระพุทธศาสนาในล้านนา
 

ลักษณะเด่นและวิวัฒนาการของวรรณกรรมทางพระพุทธศาสนาในล้านนา

 

ชัปนะ ปิ่นเงิน :
สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
 

 

บทนำ: ประวัติและความเป็นมา

                อาณาจักรล้านนาเริ่มขึ้นในสมัยราชวงศ์มังรายก่อตั้งอาณาจักรล้านนาขึ้นปลาย
พุทธศตวรรษที่ ๑๙ โดยพระยามังราย หลังจากที่ตีเอาเมืองหริภุญไชยได้ในปี พ.ศ. ๑๘๒๔ ทรงตั้ง
เวียงกุมกามปี พ.ศ. ๑๘๒๙ และให้ตั้งเป็นตลาดที่ซื้อขายแก่ราษฎร เรียกว่า ตลาดกุมกาม ต่อมาทรงยกริพลไปเมืองหงสา พระยาสุตตโสมราชแห่งหงสาขอเจริญพระราชไมตรีด้วย และได้ถวายนางพายโคพระราชธิดาแก่พระยามังราย หลังจากเสด็จกลับจากเมืองหงสาแล้ว ทรงสร้างวัดกานโถม และพระวิหาร หลังจากนั้นพระองค์เสด็จไปเมืองพุกาม ถึงปี พ.ศ. ๑๘๓๓ จึงเสด็จกลับมาพร้อมกับนำช่างฝีมือ ช่างโลหะต่าง ๆ ๕๐๐ ครัวกลับมาด้วย ทรงสร้างพระเจดีย์ภายในบรรจุพระบรมสารีริกธาตุที่ได้มาจากลังกา ๑ ดวง บรรจุในพระพุทธรูปเจ้าองค์หลวง ๑ ดวง และทรงปลูกต้นพระศรีมหาโพธิ์ไว้ที่วัดกานโถม หลังจากที่ประทับที่เวียงกุมกามได้ ๕ ปี เสด็จย้ายมาประทับชั่วคราวที่เชิงดอยสุเทพปี พ.ศ. ๑๘๓๕ หลังจากทรงปรึกษาพระยาร่วงและพระยางำเมืองเรื่องการวางผังเมืองใหม่แล้ว ทรงวางศิลาฤกษ์สร้างเมืองในปี พ.ศ. ๑๘๓๙ ตั้งชื่อเมืองว่า นพบุรีศรีนครเชียงใหม่ (ตำนานสิบห้าราชวงศ์)

ศาสนาที่แพร่หลายในล้านนา

ความคิดในเรื่องจักรวาล

วรรณกรรมพุทธศาสนา ภาษาบาลี
พระญาณวิลาส คัมภีร์สังขยาปกาสก (พ.ศ. ๒๐๕๙)
พระโพธิรังสี จามเทวีวงศ์ และสิหิงคนิทาน (พ.ศ. ๒๐๐๓–๒๐๗๓)
พระรัตนปัญญาเถระ ชินกาลมาลีปกรณ์ (พ.ศ. ๒๐๖๐)
พระสิริมังคลาจารย์ เวสสันตรทีปนี (พ.ศ. ๒๐๖๐) จักกวาฬทีปนี (พ.ศ. ๒๐๖๓) สังขยาปกาสกฎีกา (พ.ศ. ๒๐๖๓) และมังคลัตถทีปนี (พ.ศ. ๒๐๖๗)

จักกวาฬทีปนี
                ประวัติผู้แต่ง
                ความเป็นมา
                ชื่อเรื่อง จักกวาฬทีปนี หมายถึงการอธิบายเรื่องจักรวาล จากคำว่า ทีปนี มาจาก ทิปÚ ธาตุ แปลว่า ส่องสว่าง แสดงให้เห็น อธิบาย สำเร็จรูปเป็น ทีปนี แปลว่า การอธิบาย อรรถาธิบาย
                เนื้อเรื่อง จักกวาฬทีปนีเป็นคัมภีร์ที่รวบรวมและอธิบายเรื่องราวต่าง ๆ เกี่ยวกับจักรวาลที่ปรากฏในพระไตรปิฎก อรรถกถา ฎีกา อนุฎีกา โยชนา และปกรณ์ต่าง ๆ แบ่งออกเป็น ๖ กัณฑ์ ได้แก่

จกฺกวาฬสรูปาทินิทฺเทโส                       การชี้แจงเรื่องจักรวาล
ปพฺพตนิทฺเทโส                                    การชี้แจงเรื่องภูเขา
ชลาสยนิทฺเทโส                                   การชี้แจงเรื่องชลาสัย
ทีปนิทฺเทโส                                         การชี้แจงเรื่องทวีป
ภูมินิทฺเทโส                                         การชี้แจงเรื่องภูมิ
ปกิณฺณกวินิจฺฉโย                                การวินิจฉัยเรื่องปกิณณกะ

อิทธิพลของคติทางจักรวาลที่มีต่อวรรณกรรมและศิลปกรรมล้านนา

วรรณกรรม

ศิลปกรรม

 

 
     
จักกวาฬทีปนี
หน้าถัดไป >
ลักษณะเด่นและวิวัฒนาการของวรรณกรรมทางพระพุทธศาสนาในล้านนา