ไทยวน

ประวัติการเคลื่อนย้ายและที่อยู่ปัจจุบัน

ไทยวน หรือ ไทยล้านนา หรือ โยนก เป็นกลุ่มชนกลุ่มใหญ่ที่อาศัยอยู่ในดินแดนล้านนามาเป็นเวลานาน เรียกตนเองว่า “คนเมือง” อาศัยอยู่ในเขตจังหวัดเชียงใหม่ ลำพูน ลำปาง น่าน และแพร่ รู้จักในนามไทยล้านนา มีภาษาพูดใกล้เคียงกับ พวกไทลื้อ และไทเขิน

ศาสนาและความเชื่อ

ชาวไทยวนส่วนมากนับถือศาสนาพุทธ มีความเคารพและปฏิบัติอย่างเคร่งครัดตามกฎมังรายศาตร์ มีความเชื่อในเรื่องผีว่าอาจให้คุณหรือโทษได้ ผีที่ชาวไทยวนให้ความสำคัญได้แก่ ผีเรือน หรือ ผีประจำตระกูล หรือ ผีบรรพบุรุษ คนไทยวนเรียก ผีปู่ย่า ในตระกูลของคนไทยวนจะมีศาลผีหรือหิ้งผีอยู่ที่บ้านของคนใดคนหนึ่ง เมื่อลูกหลานในวงศ์ตระกูลแต่งงาน หรือเทศกาลสำคัญ เช่น สงกรานต ก็จะมาไหว้ผีปู่ย่าที่บ้านที่มีศาลหรือหิ้งผีอยู่

การแต่งกาย

ผู้ชาย ในอดีตเมื่อออกไปทำงานนอกบ้านหรีอเดินป่าจะนุ่งกางเกงชักเปาลักษณะคล้ายกางเกงจีนย้อมด้วยสีคราม สวมเสื้อแลบแดง หน้าอกประดับด้วยลูกกระดุมเงิน คาดเอวด้วยกระเป๋าถักสำหรับใส่สัมภาระต่างๆ

                                        

 

ผู้หญิง การแต่งกายของหญิงไทยวนจะมีความโดดเด่นเป็นเอกลักษณ์ของตนเอง คือ “ผ้าซิ่น” ที่มีลักษณะเป็นผ้าริ้วลายขวาง ต่อตีนด้วยผ้าสีแดงหรือดำและต่อหัวซิ่นด้วยผ้าสีขาว สีแดง หรือดำ หรืออาจจะเป็นผ้าสีเดียวก็ได้ โดยการเย็บเข้าด้วยกันเรียกซิ่นชนิดนี้ว่า “ซิ่นต๋า” หรือ “ซิ่นต่อตีนต่อเอว”

                                       

ภาษา

ชาวไทยวนมีภาษาพูดและภาษาเขียนเป็นเอกลักษณ์ของชาติพันธุ์ อักษรของชาวไทยวนมีใช้มาเป็นเวลานาน เมื่อได้อพยพมาอยู่ที่ประเทศไทยก็นำเอาอักษรเหล่านั้นมาใช้ด้วย ใช้เขียนลงในสมุดข่อยหรือจารบนใบลาน ชาวไทยวนเรียกอักษรนี้ว่า “หนังสือยวน” เรื่องที่บันทึกลงใบข่อยหรือสมุดไทยมักจะเป็นตำราหมอดู ตำราสมุนไพร เวทมนต์ และคาถาต่างๆ ส่วนเรื่องที่จารลงใบลานส่วนใหญ่เป็นพระธรรมเทศนา

อาหาร

          คนไทยวนบริโภคข้าวเหนียวเป็นหลัก อาการคาวที่มีชื่อและเป็นที่รู้จักของคนทั่วไป ได้แก่ แกงโฮ๊ะ ลาบ ผัดหมี่ ไส้อั่ว แคบหมู น้ำพริกหนุ่ม  นอกจากนี้ยังมีขนมที่เป็นอาหารหวาน ได้แก่ ขนมเทียน ข้าวแตน ข้าวหลาม ข้าวต้มมัด ที่นอกจากใช้เป็นอาหารแล้วใช้เพื่อประกอบพิธีกรรมและงานบุญต่างๆ ด้วย

ประเพณีและวัฒนธรรม

          ชาวไทยวนมีประเพณีที่สำคัญคือ “ประเพณีตานขันข้าว” เป็นประเพณีถวายอาหารให้กับพระเพื่อเป็นการอุทิศส่วนบุญให้กับญาติที่ล่วงลับไปแล้ว ประเพณีจุดประทีปตีนกา เป็นประเพณีที่จะทำกันในช่วงวันเพ็ญเดือน 12 และประเพณีถวายสลากภัตในช่วงเดือน 12 เหนือของทุกปี และสามารถจัดต่อเนื่องมาจนถึงต้นเดือนยี่เหนือประมาณเดือนกันยายน-ตุลาคม

เครือข่าย

          เครือข่ายชาติพันธุ์ไทยวนพบว่ามีเครือข่ายที่ค่อนข้างกว้าง แต่ไม่ได้มีกิจกรรมที่แสดงออกถึงการรวมตัวกันเพื่ออนุรักษ์หรือรื้อฟื้นอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมอย่างชัดเจน นอกจาก “เครือข่ายหัววัด” เวลามีงานทำบุญสลากภัตหรืองานปอยหลวง ที่มีการเฉลิมฉลองของวัด ชาวไทยวนที่เป็นเครือญาติกันมักจะสืบสานประเพณีนี้ โดยการไปร่วมทำบุญผ่านเครือข่ายคนรู้จักในหมู่บ้านหรือพระที่วัดที่มีงาน เรียกว่า “หัววัด”