งานวิจัยเรื่อง แผนการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดลำพูน ฉบับประชาชน พ.ศ.2549-2554

(บทคัดย่อ)

 

(ระเบียบวิธีวิจัย หรือวิธีการศึกษา)

จังหวัดลำพูน เป็นแหล่งประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมที่มีชีวิตและมีอายุยืนยาวถึง 1,300 ปี   มีศิลปกรรม และวัฒนธรรมที่ทรงคุณค่าจำนวนมาก   ทั้งยังเป็นแหล่งเกษตรกรรมที่สำคัญของภาคเหนือ  ขณะเดียวกันก็เป็นที่ตั้งนิคมอุตสาหกรรมที่ใหญ่ที่สุดในภาคเหนือ   จังหวัดลำพูนจึงต้องการที่จะเป็น  “  ลำพูนเมืองโบราณ   ก้าวล้ำการเกษตร   เขตนิคมอุตสาหกรรมภาคเหนือ ”   ซึ่งเป็นทิศทางการพัฒนาที่ไม่มีความอันหนึ่งอันเดียวกัน      และทำให้การบริหารจัดการเพื่อรักษาดุลยภาพของทรัพยากรธรรมชาติ   สิ่งแวดล้อม และคุณภาพชีวิตของประชาชน  เป็นเรื่องที่ยากอย่างยิ่ง  ขณะที่สัมฤทธิ์ผลของการบริหารจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจะเกิดได้โดยการมีส่วนร่วมของทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้อง โดยเฉพาะอย่างยิ่งประชาชนในท้องถิ่น     ดังนั้น  การจัดทำแผนจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจึงต้องสามารถบูรณาการความต้องการของประชาชน เข้ากับยุทธศาสตร์การจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของชาติและของจังหวัด       การจัดทำแผนการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจึงต้องใช้กระบวนการที่เปิดโอกาสให้องค์กรและประชาชนทุกภาคส่วน ได้มีส่วนร่วมในการดำเนินงาน 

วัตถุประสงค์ของการโครงการ
1.     สร้างกระบวนการเรียนรู้ร่วมกันระหว่างภาคประชาชน ภาควิชาการ  และหน่วยงานของรัฐ  ในการวิเคราะห์ปัญหาและประเมินความเสี่ยงด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของชุมชน  
2. เริ่มต้นกระบวนการจัดการความรู้ท้องถิ่นและสร้างกลไกการมีส่วนร่วมในการจัดทำแผนจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมฉบับประชาชน

สถานการณ์ปัญหาด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดลำพูน

การประเมินสถานการณ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดลำพูน  โดยใช้เกณฑ์และตัวชี้วัดด้านสิ่งแวดล้อมแต่ละด้าน  พบว่า   
ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมมีความเสื่อมโทรมลงมาก ระบบการปลูกพืชโดยขาดความเข้าใจระบบนิเวศน์พื้นที่และการอนุรักษ์ดิน ทำให้เกิดความสูญเสียที่ดินและความอุดมสมบูรณ์ของดิน  การพัฒนาและขยายฐานการผลิตภาคอุตสาหกรรม การค้าและการบริการส่งผลกระทบต่อพื้นที่ป่าไม้และที่ดินที่อุดมสมบูรณ์เหมาะสมสำหรับการเกษตร รวมทั้งผลกระทบต่อพื้นที่แหล่งน้ำและคุณภาพน้ำในแหล่งน้ำธรรมชาติและน้ำใต้ดิน
กิจกรรมต่างๆในเขตเมืองรวมทั้งการขยายตัวของเมืองและชุมชนสร้างผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและมลภาวะ   เช่น   ขยะ   น้ำเสีย อากาศเป็นพิษ
จังหวัดลำพูนมีอายุยาวนานกว่า1,300ปี  จึงมีโบราณสถานและแหล่งศิลปกรรมที่มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์โบราณคดีและศิลปวัฒนธรรมเป็นจำนวนมาก แต่มีโบราณสถานเพียง 12 แห่งเท่านั้นที่ได้รับการคุ้มครอง โดยการขึ้นทะเบียนตามพระราชบัญญัติโบราณสถาน โบราณวัตถุ ศิลปวัตถุและพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พ.ศ. 2504 (แก้ไขเพิ่มเติม พ.ศ. 2535)  ทำให้โบราณสถาน ศิลปกรรม  และแหล่งประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่ไม่ได้รับการดูแลรักษา และถูกทำลาย บุกรุกและยึดครอง  นอกจากนี้ ยังพบว่า  โบราณสถานและแหล่งศิลปกรรมจำนวนมากถูกนำไปขาย  หรือทำการดัดแปลง แก้ไข ปรับเปลี่ยนรูปแบบไปจากรูปแบบดั้งเดิม  โดยความไม่รู้  ไม่เข้าใจในคุณค่าของมรดกทางวัฒนธรรมของผู้ที่มีหน้าที่ดูแล 

การจัดทำแผนพัฒนาจังหวัดลำพูน

กระบวนการจัดทำพัฒนาจังหวัดที่ผ่านมาใช้ฐานความคิดการทำแผนแบบอำนาจหน้าที่ (Functional Based Planning) คือ   การมอบหมายให้หน่วยงานราชการที่เกี่ยวข้องจัดทำ  โดยการจัดทำแผนส่วนใหญ่จะใช้ข้อมูลของหน่วยงานและความต้องการของหน่วยงานเป็นฐาน   ทำให้ทิศทางการพัฒนาจังหวัดไม่ชัดเจนและสับสน   ที่สำคัญและเป็นปัญหาอย่างยิ่ง  คือ    แผนพัฒนาที่จัดทำไม่สามารถตอบสนองความต้องการของประชาชน  และไม่สามารถแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นในพื้นที่ได้อย่างแท้จริง  
ปัจจุบันจังหวัดลำพูนได้ปรับเปลี่ยนกระบวนการจัดทำแผนพัฒนามาสู่ระบบใหม่ที่เรียกว่า Area  Based  Planning  โดยใช้พื้นที่เป็นตัวตั้งและนำด้วยยุทธศาสตร์การพัฒนาพื้นที่    ซึ่งแผนที่จัดทำเรียกว่าโดยทั่วไป  แผนเชิงยุทธศาสตร์การพัฒนาจังหวัดแบบบูรณการ    ซึ่งกระบวนการและขั้นตอนการจัดทำอาศัยกลไกการมีส่วนร่วมของหน่วยราชการและภาคเอกชนในจังหวัดลำพูนในรูปของการแต่งตั้งคณะกรรมการและอนุกรรมการชุดต่าง ๆ  แต่ผู้ที่มีบทบาทสูงสุดในการตัดสินใจ  คือ  ผู้ว่าราชการจังหวัด  
สำหรับการมีส่วนร่วมของประชาชนในการจัดทำแผนพัฒนา    จังหวัดลำพูนได้ริเริ่มใช้แนวคิดใหม่ที่เรียกว่า Project Bank  หรือการเขียนโครงการพัฒนาล่วงหน้า เพื่อที่จะนำมาพิจารณาได้ทันท่วงที โดยให้ประชาคมระดับหมู่บ้านเสนอโครงการ   แต่ก็พบว่า        การมีส่วนร่วมของประชาคมเป็นเพียงรูปแบบการวางแผน (Format) มากกว่าเนื้อหาสาระ (Content)  สิ่งที่เกิดขึ้นคือ   กระบวนการจัดทำแผนประชาชนกลายเป็นผู้รับฟังความคิดเห็นมากกว่าผู้แสดงความคิดเห็น  

การจัดทำแผนพัฒนาระดับชุมชน  การจัดทำแผนระดับชุมชนจังหวัดลำพูน   ดำเนินการโดยเครือข่ายองค์กรชุมชนจังหวัดลำพูน  ซึ่งพัฒนาการทำงานจากกลุ่มเครือข่ายองค์กรประชาชนที่เผชิญปัญหาร่วมกัน  อาทิ เครือข่ายป่าชุมชน    เครือข่ายผู้ติดเชื้อเอดส์   เครือข่ายสิ่งแวดล้อมเมืองลำพูน ฯ        ซึ่งแต่ละเครือข่ายมีประเด็นปัญหาของประชาชนเป็นประเด็นในการทำงาน     กระบวนการจัดทำแผนจะใช้เวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ร่วมกันในทุกขั้นตอนของกระบวนการ   ตั้งแต่การสำรวจสถานการณ์ปัญหา   การกำหนดยุทธศาสตร์การแก้ปัญหาและการจัดทำแผนงาน   โดยแนวทางและวิธีการแก้ไขปัญหาจะแยกเป็น  3  ระดับ  คือ  ปัญหาที่ชุมชนสามารถดำเนินการแก้ไขได้เอง       ปัญหาที่ชุมชนต้องได้รับการสนับสนุนจากหน่วยงานภายนอกในการแก้ไข       ปัญหาเชิงนโยบายซึ่งชุมชนไม่สามารถดำเนินการได้ ปัญหาที่ชุมชนแก้ไขได้เองและปัญหาที่ชุมชนต้องขอการสนับสนุนจากหน่วยงานภายนอก   จะเป็นปัญหาที่ถูกนำมาสู่ขั้นตอนการจัดทำเป็นแผนแม่บทชุมชนพึ่งตนเอง   ส่วนปัญหาที่เกี่ยวข้องกับนโยบายจะประสานงานและนำเสนอจังหวัด    ซึ่งพบว่า  ไม่ค่อยได้รับการบรรจุเข้าไว้ในแผนเนื่องจากระบบการจัดทำแผนไม่สอดคล้องกับรูปแบบมาตรฐานการจัดทำแผนพัฒนาจังหวัด   ไม่ได้ให้ความสนใจกับนโยบายการพัฒนาของรัฐหรือทิศทางการพัฒนาของจังหวัด  

การจัดทำร่างแผนการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมฉบับประชาชน    
ปัญหาในการบูรณาการแผนพัฒนาจังหวัดและแผนพัฒนาระดับชุมชน  คือ  การขาดการประสานการจัดทำแผน   ทำให้แผนพัฒนาที่จัดทำไม่มีความสัมพันธ์เชื่อมโยงกัน จึงไม่สามารถแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นในพื้นที่และไม่สามารถตอบสนองความต้องการของประชาชน  การขาดการเรียนรู้ร่วมกันระหว่างหน่วยงานภาครัฐ  และภาคประชาชน   ทำให้การจัดทำแผนทั้งสองระดับมีทิศทางและเป้าหมายที่แตกต่างกัน  เนื่องจากความเข้าใจและแนวคิดเกี่ยวกับสถานการณ์ปัญหาแต่ละด้านมีความแตกต่างกัน     ซึ่งการใช้แนวคิดการจัดการความรู้(Knowledge  Management)   โดยสร้างกลไกการเรียนรู้ และแลกเปลี่ยนความรู้และความเข้าใจร่วมกัน  ระหว่างองค์กรที่เกี่ยวข้องทั้ง 3 ส่วน   คือ   องค์กรภาคประชาชน   องค์กรภาครัฐ  และนักวิชาการ โดยผ่านกลไกการประชุมรวม 18 ครั้ง(มีผู้เข้าร่วมประชุมรวมทั้งสิ้น 947 คน)   และการพัฒนาwebsite ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดลำพูน (www.sri.cmu.ac.th/~lamphun_envi/)    ทำให้เกิดเครือข่ายองค์กรการจัดทำแผนจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดลำพูน  ที่ประกอบด้วย   ภาคประชาชน   ภาครัฐ  และนักวิชาการ   ซึ่งได้ร่วมกันทบทวนและวิเคราะห์สถานการณ์และปัญหา     กำหนดแนวทางแก้ไขปัญหา    จัดทำแผนการพัฒนา และกำหนดหน่วยงานรับผิดชอบโครงการ    

แผนการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดลำพูนฉบับประชาชน

  • ปรัชญาของแผน  คือ   “ การมีส่วนร่วมของประชาชนและองค์กรทุกภาคส่วนในทุกขั้นตอน”
  • พันธกิจของแผน   คือ “ เพิ่มคุณค่าและรักษาสมดุลของทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เพื่อชีวิตที่มั่นคง และสังคมที่สงบสุข โดยการมีส่วนร่วมของประชาชนและองค์กรทุกภาคส่วน ”
  • วิสัยทัศน์

ด้านทรัพยากรป่าไม้  “ ทรัพยากรป่าไม้ยั่งยืน   ฟื้นชีวิตชุมชน ”
ด้านทรัพยากรน้ำ      “ คุณภาพน้ำดี    มีใช้ตลอดปี    คืนวิถีชีวิตชาวลำพูน ”
ด้านทรัพยากรดิน    “ ทรัพยากรดินอุดมสมบูรณ์  เกื้อกูลเศรษฐกิจพอเพียง ลดความเสี่ยงการพังทลาย ”
ด้านการจัดการสิ่งแวดล้อมเมือง   “ อากาศสะอาด   ปราศจากมลภาวะ   ขยะมีค่า   หมดปัญหาน้ำเสีย ”
ด้านการจัดการมลพิษ  “ ประชาชนมีความรู้ในการใช้และการจัดการสารเคมี และสารอันตรายได้อย่างถูกต้อง ”
การอนุรักษ์โบราณสถาน  ศิลปกรรมและวัฒนธรรม   “ มรดกทางศิลปกรรมและ
วัฒนธรรมได้รับการอนุรักษ์และจัดการอย่างเหมาะสม โดยประชาชนมีส่วนร่วม ”

    • กลยุทธ์การบริหารแผน   เพื่อให้เกิดประสิทธิผลในการปฏิบัติอย่างมีประสิทธิภาพ สอดคล้องกับเจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยพุทธศักราช 2540 เรื่องการกระจายอำนาจการปกครองสู่ท้องถิ่น และการมีส่วนร่วมของประชาชน การบริหารแผนจัดการทรัพยากร ธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดลำพูนฉบับประชาชน  จะใช้กลยุทธ์หลัก   4   กลยุทธ์   คือ
    • สร้างการมีส่วนร่วมของเครือข่ายองค์กรชุมชนและประชาชนในการจัดทำแผนและดำเนินงานโครงการตามแผนการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
    • พัฒนาศักยภาพและความพร้อมขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในการบริหารจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น
    • สร้างองค์ความรู้และฐานข้อมูลทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมท้องถิ่น
    • สร้างเครือข่ายภาครัฐ  เอกชน  องค์กรชุมชน  นักวิชาการ และตัวแทนประชาชนร่วมอนุรักษ์และคุ้มครองทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

     

(บทสรุป)

          แผนการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดลำพูน  เป็นแผนที่ยังไม่เคยมีการจัดทำมาก่อน   กระบวนการที่โครงการนำมาใช้ในการจัดทำแผนเป็นกระบวนการมาตรฐานของการวางแผนซึ่งหน่วยงานราชการส่วนใหญ่มีความเข้าใจอยู่แล้ว   แต่องค์กรภาคประชาชนยังไม่ค่อยมีความเข้าใจ  กลไกที่โครงการใช้ในการจัดทำแผน  คือ  การสร้างเครือข่ายองค์กรร่วมจัดทำแผน  และการจัดประชุมเพื่อแลกเปลี่ยนความคิดเห็น  ช่วยให้องค์กรที่รับผิดชอบการจัดทำแผนได้แลกเปลี่ยนเรียนรู้บทบาทหน้าที่และภารกิจที่แต่ละองค์กรต้องรับผิดชอบ   แลกเปลี่ยนแนวคิดและประสบการณ์ในการแก้ไขปัญหา   รวมทั้งเป็นเวทีที่ทำให้องค์กรที่เป็นเครือข่ายการจัดทำแผน เกิดความเข้าใจและการยอมรับข้อจำกัดในการปฏิบัติงานของแต่ละองค์กร ทำให้เกิดการประสานความต้องการของแต่ละองค์กรร่วมกัน และสามารถสร้างระบบที่จะทำให้การปฏิบัติงานโครงการที่วางไว้ในแผนมีสัมฤทธิผลเกิดขึ้นได้ 
ผลการดำเนินงานตามกระบวนการและกลไกที่โครงการกำหนด  ทำให้เกิดเครือข่ายการจัดทำแผน   ซึ่งเป็นเครือข่ายการทำงานเฉพาะกิจที่สามารถจะพัฒนาเป็นเครือข่ายที่ถาวรได้หากได้รับการยอมรับสถานภาพการเป็นเครือข่ายอย่างเป็นทางการ   ส่วนแผนการจัดการทรัพยากร ธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดลำพูนที่จัดทำขึ้น   และเป็นแผนการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมฉบับประชาชนนี้   การกำหนดแผนงานและโครงการได้กำหนดขึ้นจากสภาพปัญหาและแนวทางการแก้ไขปัญหาที่หน่วยงานและองค์กรเครือข่ายมีความเห็นร่วมกัน  และมีการวิเคราะห์ความเป็นไปได้ในการนำโครงการไปปฏิบัติงานและโอกาสที่จะได้รับการสนับสนุนการดำเนินงาน   โดยพิจารณาความสอดคล้องของโครงการกับเป้าหมายและตัวชี้วัดการพัฒนาตามแผนยุทธศาสตร์การพัฒนาจังหวัดลำพูน ปี2549-2551
การดำเนินงานจัดทำแผนการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดลำพูน   ได้ทำให้เกิดกระบวนการจัดการความรู้ท้องถิ่นด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม  และเกิดความเข้าใจเกี่ยวกับกลไกที่จะทำให้เกิดการมีส่วนร่วมในการจัดทำแผนจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม   ซึ่งเป็นวัตถุประสงค์ของโครงการจัดทำร่างแผนการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดลำพูนฉบับประชาชน   โดยผลการดำเนินงานทำให้ได้แผนการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดลำพูน  ซึ่งหน่วยงานที่เป็นเจ้าภาพ  คือ สำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดลำพูน  ได้นำแผนที่จัดทำขึ้นไปใช้ปฏิบัติงานในส่วนที่รับผิดชอบในทันที   โดยวันที่  13  มีนาคม  2549  สำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดลำพูน    ได้จัดประชุมและมอบหมายภารกิจการดำเนินโครงการต่างๆ ที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นต้องรับผิดชอบให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น   และได้นำเสนอแผนการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดลำพูนต่อหน่วยงานระดับนโยบายในวันที่ 20 มีนาคม 2549