จังหวัดลำปาง เป็นจังหวัดที่มีอายุเก่าแก่ไม่น้อยกว่า 1,300 ปี มีชื่อเรียกขานกันหลายชื่อ ซึ่งปรากฏหลักฐานตามตำนานต่างๆ รวม 11 ชื่อ ได้แก่ กุกกุฏนคร ลัมภกับปะนคร ศรีนครชัย นครเวียงคอกวัว เวียงดิน เขลางค์นคร นครลำปางคำเขลางค์ อาลัมภางค์ เมืองลคร และเมืองนครลำปาง จากการที่เรียกขานกันว่า “กุกกุฏนคร” แปลว่าเมืองไก่ ดังนั้น ตราประจำจังหวัดลำปาง คือ “ไก่ขาว”

     จังหวัดลำปาง สร้างเมื่อ พ.ศ.1223 จากหนังสือพงศาวดารโยนกกล่าวว่า “สุพรหมฤาษี” สร้างเมืองเพื่อให้ เจ้าอนันตยศ โอรสพระนางจามเทวี ครองคู่กับเมืองหริภุญชัย (ลำพูน) ให้ชื่อเมืองว่า “นครเขลางค์” ต่อมาเปลี่ยนเป็น “นครอัมภางค์” และเปลี่ยนชื่อเป็น “นครลำปาง” ในภายหลัง
ในสมัยโยนกเชียงแสน นครลำปางเคยตกอยู่ภายใต้อำนาจของขอม เคยเป็นเมืองประเทศราชของพม่าและเมืองเชียงใหม่ ในสมัยพระเจ้ากรุงธนบุรี “เจ้าทิพย์ช้าง” สามารถขับไล่พวกพม่าออกจากเมืองลำปางได้สำเร็จ จึงได้รับการสถาปนาเป็น “พระยาสุวลือไชยสงคราม” ขึ้นครองนครลำปางในปี พ.ศ. 2279

     ในปี พ.ศ. 2307 “เจ้าแก้วฟ้า” พระโอรสของเจ้าทิพย์ช้างได้ขึ้นครองนครลำปาง และเป็นต้นตระกูล ณ ลำปาง ณ ลำพูน รวมทั้ง ณ เชียงใหม่ ในเวลาต่อมา และมี “เจ้าบุญวาทย์วงศ์มานิต” เป็นผู้ครองนครลำปางองค์สุดท้าย

     จังหวัดลำปางได้ประกาศจัดตั้งเป็นจังหวัด ในปี พ.ศ. 2435 (สมัยรัชกาลที่ 5) โดยขึ้นอยู่กับมณฑลพายับสมัยหนึ่ง (พ.ศ. 2443) ต่อมาแยกเป็นมณฑลมหาราษฎร์ ในปี พ.ศ. 2458 ซึ่งในเวลาต่อมาได้มีประกาศยกเลิกมณฑลทั่วราชอาณาจักร ลำปางจึงมีฐานะเป็น “จังหวัดลำปาง” ตามพระราชบัญญัติระเบียบบริหารราชการอาณาจักรสยาม พ.ศ. 2476


     ที่ตั้งและอาณาเขต

     จังหวัด ลำปาง ตั้งอยู่ภาคเหนือตอนบนของประเทศไทย ห่างจากกรุงเทพฯ ตามทางหลวงแผ่นดินสายพหลโยธิน ประมาณ 602 กิโลเมตร ตามทางรถไฟประมาณ 625 กิโลเมตร มีเนื้อที่ประมาณ 12,533.961 ตารางกิโลเมตร หรือประมาณ 7,833,726 ไร่ มีพื้นที่ใหญ่เป็นอันดับ 5 ของภาคเหนือ รองจากเชียงใหม่ ตาก แม่ฮ่องสอน และเพชรบูรณ์ มีอาณาเขตติดต่อกับจังหวัดข้างเคียงถึง 7 จังหวัด ดังนี้

     ทิศเหนือ     ติดต่อกับจังหวัดเชียงใหม่ เชียงราย และพะเยา
     ทิศใต้     ติดต่อกับจังหวัดตาก
     ทิศตะวันออก   ติดต่อกับจังหวัดแพร่ และสุโขทัย
     ทิศตะวันตก     ติดต่อกับจังหวัดลำพูน


     ลักษณะภูมิประเทศ

     จังหวัดลำปาง อยู่สูงจากระดับน้ำทะเล 268.80 เมตร พื้นที่มีลักษณะเป็นรูปยาวรี ภูมิประเทศโดยทั่วไปเป็นที่ราบสูง มีภูเขาสูงอยู่ทั่วไป ทอดตัวยาวตามแนวทิศเหนือไปทางทิศใต้ของจังหวัด และในบริเวณตอนกลางของจังหวัดบางส่วนมีที่ราบลุ่มริมฝั่งแม่น้ำ และตามลักษณะทางกายภาพทางด้านธรณีสัณฐานวิทยา จังหวัดลำปางมีพื้นที่เป็นที่ราบล้อมรอบด้วยภูเขา มีลักษณะเป็นแอ่งแผ่นดินที่ยาวและกว้างที่สุดในภาคเหนือ เรียกว่า “อ่างลำปาง” ลักษณะภูมิประเทศแบ่งออกเป็น 3 ลักษณะ คือ
บริเวณตอนบนของจังหวัด เป็นที่ราบสูง ภูเขา และเป็นป่าค่อนข้างทึบ อุดมสมบูรณ์ด้วยไม้มีค่า ได้แก่ พื้นที่อำเภอเมืองปาน แจ้ห่ม วังเหนือ และงาว

     บริเวณตอนกลางของจังหวัด เป็นที่ราบและที่ราบลุ่มริมฝั่งแม่น้ำ ซึ่งเป็นแหล่งเกษตรกรรมที่สำคัญของจังหวัด ได้แก่ พื้นที่อำเภอห้างฉัตร เมืองลำปาง เกาะคา แม่ทะ และสบปราบ
บริเวณตอนใต้ของจังหวัด เป็นป่าไม้รัง บางส่วนเป็นทุ่งหญ้า ได้แก่ พื้นที่อำเภอเถิน แม่พริก บางส่วนของอำเภอเสริมงาม และแม่ทะ


     การคมนาคม

     จังหวัดลำปางเคยเป็นศูนย์กลางการค้าของภาคเหนือตอนบน ทั้งในการขนถ่ายสินค้า และขนส่งผู้คน หลังจากสงครามอินโดจีน สิ้นสุดลงรวมทั้งการขยายเส้นทางรถไฟไปถึงเชียงใหม่ รูปแบบการขนส่งถูกทดแทน โดยรูปแบบของการขนส่งที่ทันสมัยกว่า จังหวัดลำปางจึงต้องปรับเปลี่ยนบทบาท และภารกิจใหม่เพื่อให้ทันต่อความเปลี่ยนแปลง

     1.  ทางถนน จังหวัดลำปางมีระบบคมนาคมขนส่ง เชื่อมโยงตั้งแต่ระดับภูมิภาคระดับจังหวัด และภายในท้องถิ่น ดังนี้

     เส้นทางคมนาคมระหว่างภูมิภาค (กรุงเทพฯ)

     1)  เส้นทางนครสวรรค์ - ลำปาง จากรังสิตมาตามถนนพหลโยธิน (ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1) แล้วแยกซ้ายเข้าทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 32 ที่อำเภอวังน้อย จากนั้นผ่านจังหวัดอยุธยา สิงห์บุรี ชัยนาท นครสวรรค์ กำแพงเพชร ตาก เข้าสู่จังหวัดลำปาง รวมระยะทาง 599 กิโลเมตร

     2)  เส้นทางนครสวรรค์ – พิษณุโลก – ลำปาง ใช้เส้นทางเดียวกับเส้นทางที่ 1 เมื่อไปถึงจังหวัดนครสวรรค์ ให้แยกขวามือไปตามทางหลวงหมายเลข 117 (นครสวรรค์ - พิษณุโลก) จากนั้นใช้เส้นทางหลวงหมายเลข 11 (พิษณุโลก - เด่นชัย) จากจังหวัดพิษณุโลก ผ่านจังหวัดอุตรดิตถ์ จนถึงอำเภอเด่นชัย ให้เลี้ยวซ้ายเข้าสู่ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 11 ระยะทางประมาณ 804 กิโลเมตร


     เส้นทางคมนาคมระหว่างจังหวัด

     1)  ติดต่อกับจังหวัดเชียงใหม่ และจังหวัดลำพูน ตามทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 11 ระยะทาง 71กิโลเมตร และ 92 กิโลเมตร ตามลำดับ

     2)  ติดต่อกับจังหวัดพะเยา และจังหวัดเชียงราย โดยใช้ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1 พหลโยธิน เดินทางเข้าสู่จังหวัดพะเยา ระยะทาง 160 กิโลเมตร และเข้าสู่จังหวัดเชียงราย ระยะทาง 225 กิโลเมตร

     3)  ติดต่อกับจังหวัดแม่ฮ่องสอน เดินทางเข้าสู่จังหวัดเชียงใหม่ และใช้ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 108 เชียงใหม่ – แม่แตง แยกซ้ายมือเข้าสู่ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1095 เชียงใหม่ – ปาย ผ่านอำเภอปาย อำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน เข้าสู่ตัวเมืองแม่ฮ่องสอน หรือใช้ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 108 ผ่านอำเภอหางดง อำเภอสันป่าตอง กิ่งอำเภอดอยหล่อ อำเภอจอมทอง จังหวัดเชียงใหม่ เข้าสู่อำเภอแม่สะเรียง อำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน

     4)  ติดต่อกับจังหวัดน่าน และจังหวัดแพร่ ใช้ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 11 วชิราวุธดำเนิน เดินทางลงไปทางใต้ เข้าสู่อำเภอเด่นชัย จังหวัดแพร่ แล้วใช้เส้นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 101 ผ่านอำเภอสูงเม่น เข้าสู่จังหวัดแพร่ ระยะทาง 109 กิโลเมตร และสามารถเดินทางต่อไปยังจังหวัดน่าน ระยะทาง 227 กิโลเมตร

     5)  ติดต่อกับจังหวัดลำปาง ใช้ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1 พหลโยธิน ผ่านจังหวัดพะเยา อำเภองาน จังหวัดลำปาง และจากจังหวัดลำปาง สามารถเดินทางเชื่อมต่อไปยังจังหวัดลำพูน เชียงใหม่ แม่ฮ่องสอน แพร่ น่าน


     เส้นทางคมนาคมระหว่างอำเภอเมืองลำปางกับอำเภออื่นๆ

     1)  จากอำเภอเมืองลำปางเดินทางไปตามทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1 พหลโยธิน ลงไปทางตะวันตกเฉียงใต้ผ่านอำเภอสบปราบ ระยะทาง 40 กิโลเมตร อำเภอเถิน ระยะทาง 96 กิโลเมตร และอำเภอแม่พริก ระยะทาง 125กิโลเมตร

     2)  จากอำเภอเมืองลำปาง ใช้เส้นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 11 วชิราวุธดำเนิน ลงไปทางใต้เข้าสู่อำเภอแม่ทะ ระยะทาง 26 กิโลเมตร และสามารถเดินทางไปยังอำเภอแม่เมาะ โดยใช้ทางแยกเข้าทางหลวงแผนดินหมายเลข 1348 ระยะทาง 45 กิโลเมตร
     4)  จากอำเภอเมืองลำปาง ใช้เส้นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1 ไปทางตะวันออกเฉียงเหนือเข้าสู่อำเภองาว ระยะทาง 83 กิโลเมตร
     5)  จากอำเภอเมืองลำปาง ใช้เส้นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1305 เข้าสู่อำเภอแจ้ห่ม ระยะทาง 52 กิโลเมตร และอำเภอวังเหนือ ระยะทาง 107 กิโลเมตร
     6)  จากอำเภอเมืองลำปาง ใช้เส้นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1 เชียงใหม่ – ลำปาง เข้าสู่อำเภอห้างฉัตร ระยะทาง 18 กิโลเมตร และสามารถเดินทางไปยังอำเภอเกาะคา โดยใช้ทางแยกเข้าสู่ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1034 ระยะทาง 13 กิโลเมตร

     ระบบโดยสารสาธารณะ มีรถโดยสารสาธารณะให้บริการเชื่อมโยงจังหวัดลำปาง และจังหวัดอื่นๆ และระหว่างอำเภอต่างๆ ภายในจังหวัด มีสถานีขนส่งผู้โดยสาร 1 แห่ง คือ สถานีขนส่งผู้โดยสารลำปาง ตั้งอยู่บริเวณริมทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1 พหลโยธิน เป็นสถานที่จอดรถรับส่งระหว่างจังหวัดลำปางและจังหวัดอื่นๆ รวมไปถึงรถโดยสารสองแถวขนาดเล็ก ที่จอดรอรับผู้โดยสารบริเวณสถานีขนส่งผู้โดยสาร


     2.  ทางรถไฟ การเดินทางโดยรถไฟไปยังจังหวัดลำปาง มีบริการรถไฟทั้งประเภทรถด่วน รถเร็ว และรถธรรมดา จากกรุงเทพฯ ไปลำปางทุกวัน

     3.  ทางน้ำ ปัจจุบันการเดินทางทางน้ำจากจังหวัดลำปาง ไปยังพื้นที่อื่นๆใกล้เคียง และกรุงเทพฯ ไม่มีให้บริการ แต่ยังปรากฏหลักฐานในอดีตที่มีการขนส่งทางน้ำ เช่น

     4.  ทางอากาศ ท่าอากาศยานลำปาง ตั้งอยู่อำเภอเมืองลำปาง ห่างจากตัวเมืองระยะทาง 1 กิโลเมตร มีอาคารผู้โดยสารหนึ่งหลังสามารถจุผู้โดยสารขาเข้า 150 คน และขาออก 150 คน มีขนาดทางวิ่ง 1975 x 30 เมตร สามารถรองรับเครื่องบินโบอิ้ง 737 หรือ เครื่องบินที่มีขนาดเล็กกว่านั้น ปัจจุบันมีเพียงสายการบินพีบีแอร์ (PB Air) ให้บริการ แต่เนื่องจากมีข้อจำกัดทางด้านเวลาการเดินทางและราคาค่าโดยสาร ทำให้ผู้โดยสารส่วนใหญ่ที่ไม่มีความเร่งรีบในการเดินทาง จะเดินทางโดยรถยนต์มาใช้บริการที่ท่าอากาศยานนานาชาติเชียงใหม่ ทั้งนี้เนื่องจากมีราคาค่าโดยสารถูกกว่า เมื่อรวมกับค่าเดินทางจากจังหวัดลำปางมายังจังหวัดเชียงใหม่


     ลักษณะทางเศรษฐกิจ